Layihə rəhbəri: Atatürk Mərkəzinin rəhbəri, akademik Nizami Cəfərov
Kitabın məsləhətçisi: Hüquq elmləri doktoru, professor, ictimai-siyasi xadim, Əməkdar müəllim, Birinci Qarabağ müharibəsi iştirakçısı İbrahim Quliyev.

“Damarımda qanım coşur Azərbaycan kəlməsindən”.
Tarix bizə pay ayırıb, Odlar Yurdu gözəl Vətən,
Damarımda qanım coşur, Azərbaycan kəlməsindən,
Dahilərin ölməz eşqi, milyonların dodağında,
Biz gedirik gələcəyə, istiqlalın sorağında...
Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı

8 Noyabr... Təqvimdə bir gün, tarixdə bir Zəfər, milyonlarla insanın qəlbində isə heç zaman bitməyəcək bir sevinc, qürur, minnətdarlıq və sonsuzluq fəlsəfəsi! Bu tarixə adi bir gün kimi baxmaq mümkün deyil. Çünki 8 Noyabrın mənəvi çəkisi təqvim səhifələrinə sığmayacaq qədər böyük, mahiyyəti bir xalqın taleyini dəyişəcək qədər əzəmətlidir. O, dünənin ağrısını bu günün qüruruna, illərin həsrətini sevincə, gözlərdəki yaşı təbəssümə çevirən tarixi həqiqətdir. 8 Noyabr Azərbaycan xalqının özünə qayıdışıdır, milli yaddaşın oyanışıdır, Vətən sevgisinin ən uca zirvəsidir!
Sonsuzluq nədir? Bəlkə də insan ömrünün çatmadığı, zamanın ölçə bilmədiyi, yaddaşın heç zaman unutmadığı mənəvi bir məkan... Zəfərin sonsuzluğu da məhz buradan başlayır. Bir xalqın qazandığı Qələbə yalnız döyüş meydanında əldə olunan nəticə ilə ölçülmür. Əsl Qələbə həmin xalqın ruhunda, yaddaşında, gələcəyə inamında yaşayırsa, deməli, o, zamanın fövqünə yüksəlib. 8 Noyabr məhz belə bir mənəvi yüksəlişin adıdır. Bu günün qəhrəmanları təkcə tarix kitablarında deyil, anaların dualarında, ataların xatirələrində, uşaqların arzularında, Vətən torpağının hər qarışında yaşayırlar.
Azərbaycanın tarixi heç zaman asan yazılmayıb. Bu torpaq əsrlər boyu öz igid oğullarının qanı, müdrik şəxsiyyətlərinin zəkası, analarının duası və xalqının mübarizə əzmi ilə qorunub. Qarabağ həsrəti isə xalqımızın yaddaşında ən ağır ağrılardan biri kimi yaşayırdı. İşğal altında qalan doğma yurdlarımız, dağıdılan evlər, viran qoyulan şəhərlər, məcburi köçkünlük həyatı yaşayan ailələr, ata-baba ocağının həsrəti ilə dünyadan köçən insanlar... Bütün bunlar Azərbaycan xalqının qəlbində sağalmayan bir yara idi.
İllər keçirdi, nəsillər dəyişirdi, lakin bir arzu dəyişmirdi: Qarabağa qayıtmaq! Şuşada yenidən Azərbaycan musiqisinin səslənməsi, Xankəndidə üçrəngli bayrağımızın dalğalanması, Cəbrayılın, Füzulinin, Zəngilanın, Qubadlının, Ağdamın, Kəlbəcərin, Laçının yenidən doğmalarına qovuşması arzusu xalqımızın milli iradəsinə çevrilmişdi. Bu arzu bəzən bir ananın göz yaşında, bəzən bir qocanın nisgilli baxışında, bəzən də Vətən torpağını görmədən böyüyən gəncin qəlbində yaşayırdı.
Və tarix öz sözünü dedi!
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycan xalqının çoxəsrlik mübarizə tarixində yeni bir mərhələ açdı. Azərbaycan əsgəri Vətən torpağının azadlığı uğrunda döyüşə atıldı. O, arxasında bütöv bir xalqın duasını, qarşısında isə müqəddəs Vətən borcunu hiss edirdi. Hər addımında şəhidlərin ruhu, hər nəfəsində ana duası, hər baxışında qələbə inamı vardı. Onlar yalnız torpağı azad etmirdilər, həm də illərin ədalətsizliyinə son qoymaq, xalqın qürurunu bərpa etmək üçün mübarizə aparırdılar.
Bu mübarizənin zirvəsi 8 Noyabr 2020-ci ildə Şuşanın azad edilməsi ilə tarixə yazıldı. Şuşa! Azərbaycan mədəniyyətinin beşiyi, Qarabağın tacı, milli ruhumuzun məbədi! Bu şəhərin azadlığı yalnız coğrafi ərazinin geri qaytarılması deyildi. Şuşa ilə birlikdə xalqımızın mənəvi yaddaşının mühüm bir parçası öz doğma sahibinə qovuşdu. Şuşanın azad edilməsi Azərbaycan əsgərinin qəhrəmanlığının, fədakarlığının və sarsılmaz iradəsinin təntənəsi oldu.
Şuşanın qayalarına sancılan Azərbaycan bayrağı sanki bütün dünyaya bir həqiqəti bəyan etdi: Azərbaycan öz torpaqlarına sahib çıxmaq əzmindədir! O bayraq yalnız bir şəhərin üzərində deyil, milyonlarla azərbaycanlının qəlbində ucaldı. Həmin gün gözlərdən süzülən sevinc yaşları illərin həsrətini yudu. Şuşa yenidən öz xalqına qucaq açdı. Xalq isə Şuşanın qoynunda öz keçmişini, bu gününü və gələcəyini gördü.
Zəfər tarixinin mənəvi müəlliflərindən danışarkən Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident cənab İlham Əliyevin rəhbərliyini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Dövlət başçısının qətiyyətli siyasi iradəsi, prinsipial mövqeyi, düşünülmüş strategiyası və Azərbaycan Ordusuna rəhbərliyi Qələbənin əldə olunmasında mühüm rol oynadı. Müharibənin ən çətin günlərində onun xalqa müraciətləri, beynəlxalq media qarşısında Azərbaycanın haqq mövqeyini müdafiə etməsi, milli birliyə çağırışları xalqın inamını daha da gücləndirdi.
Ulu Öndər Heydər Əliyevin müəyyən etdiyi dövlətçilik strategiyasının davam etdirilməsi, güclü dövlət və qüdrətli ordu quruculuğu istiqamətində görülən işlər Azərbaycanın tarixi Zəfərinə aparan mühüm amillərdən oldu. Bu gün 8 Noyabr həm də dövlətçilik ənənələrimizin, milli iradəmizin və müstəqil Azərbaycanın gücünün təntənəsidir.
Ancaq Zəfərin ən ağır səhifələrində bir həqiqət var: şəhidlərimizin müqəddəs qanı!
Onlar Vətənin azadlığı üçün öz həyatlarından keçdilər. Bəzilərinin arzuları yarımçıq qaldı, bəziləri övladının ilk addımını görmədi, bəziləri ata olmağın sevincini yaşaya bilmədi, bəziləri isə anasının son duasını eşitmədən döyüş meydanına yollandı. Lakin onların hər biri Azərbaycan xalqının yaddaşında əbədi bir zirvəyə yüksəldi.
Şəhid analarının gözlərinə baxanda insan 8 Noyabrın həqiqi mənasını daha dərindən anlayır. Onların qəlbində həm övlad həsrəti, həm də Vətən qüruru yaşayır. Bir tərəfdə əbədi ayrılığın ağrısı, digər tərəfdə övladının adının Azərbaycanın şanlı tarixinə yazılmasının qüruru... Şəhid anası üçün Vətən sevgisi söz deyil, yaşanmış bir ömür, ödənilmiş ən ağır bədəldir.
Qazilərimiz isə Zəfərin canlı salnaməsidir. Onların yaraları yalnız bədənlərində deyil, xalqımızın yaddaşında da bir qəhrəmanlıq nişanəsidir. Onlar döyüş meydanında canlarını, sağlamlıqlarını riskə ataraq Vətənə xidmət etdilər. Bu gün onların yanında olmaq, sosial problemlərinin həllinə dəstək göstərmək, cəmiyyətin diqqət və qayğısını əsirgəməmək hər birimizin mənəvi borcudur.
8 Noyabrın fəlsəfəsi həm də unutmaqla xatırlamaq arasındakı müqəddəs sərhəddir. Biz qələbəmizi qeyd edərkən onun hansı fədakarlıqlar bahasına qazanıldığını unutmamalıyıq. Şəhidlərimizin adlarını yalnız bayram günlərində xatırlamaq kifayət deyil. Onların həyat yolunu öyrənmək, ailələrinə ehtiram göstərmək, övladlarına sahib çıxmaq, qəhrəmanlıqlarını gələcək nəsillərə çatdırmaq lazımdır.
Vətən yalnız xəritədə göstərilən sərhədlərdən ibarət deyil. Vətən insanın doğulduğu ev, uşaqlığının keçdiyi küçə, anasının laylası, atasının nəsihəti, babasının xatirəsi, torpağının ətri, bayrağının rəngidir. Qarabağ bu mənəvi dünyanın ayrılmaz parçasıdır. Bu gün doğma yurdlarına qayıdan insanların sevincində 8 Noyabrın əsl mənası yaşayır. Uzun illər həsrətini çəkdikləri evlərinə qovuşan ailələrin göz yaşları artıq kədər deyil, sevinc göz yaşlarıdır.
Qarabağda aparılan bərpa və quruculuq işləri Zəfərin yeni mərhələsini təşkil edir. Azad edilmiş ərazilərdə yeni yollar çəkilir, yaşayış məntəqələri salınır, məktəblər, xəstəxanalar, sosial obyektlər inşa olunur. Böyük Qayıdış prosesi ilə insanlar öz doğma torpaqlarına dönürlər. Bir zamanlar dağıntılar içində qalan yurdlarımızda həyat yenidən canlanır. Bu quruculuq yalnız iqtisadi və sosial inkişaf deyil, həm də tarixi yaddaşın bərpası, milli ruhun dirçəlişidir.
Mənə elə gəlir ki, 8 Noyabrın ən böyük fəlsəfəsi elə budur: Zəfər bitmir, Zəfər davam edir! O, hər yeni doğulan uşağın Azərbaycan adlı Vətəndə böyüməsində, hər məktəbdə səslənən himnimizdə, hər yüksələn bayrağımızda, hər bərpa olunan kəndimizdə yaşayır. Zəfər bir günün sevincindən daha böyükdür. O, gələcək nəsillərə ötürülən məsuliyyətdir.
Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının misralarında səslənən “Damarımda qanım coşur, Azərbaycan kəlməsindən” ifadəsi məhz bu milli ruhun poetik təcəssümüdür. Azərbaycan adı insanın damarında axan qan, qəlbində döyünən ürək, ruhunda yaşayan əbədi sevgidir. Bu adın içində tariximiz, mədəniyyətimiz, qəhrəmanlığımız, azadlığımız və gələcəyimiz var. Azərbaycan demək ana deməkdir, Vətən deməkdir, şəhid məzarı önündə baş əymək, bayraq qarşısında qürurla dayanmaq deməkdir.
8 Noyabr bizə öyrətdi ki, xalqın birliyi ən böyük gücdür. Vətən sevgisi insanı ən çətin sınaqlardan keçirə bilər. Ədalət uğrunda mübarizə aparan xalq öz iradəsinə sadiq qalarsa, tarix gec-tez onun haqqını tanıyar. Bu gün Azərbaycan yalnız öz Zəfərini qeyd etmir, həm də gələcək nəsillərə güclü dövlət, müstəqil Vətən və qürurlu xalq mirası qoyur.
Hürü Hacızadə olaraq, 8 Noyabrın mənəvi mənzərəsini düşünəndə gözlərim önündə bir-birindən ayrılmayan üç müqəddəs obraz canlanır: şəhid məzarları önündə başını dik tutan analar, Vətən uğrunda sağlamlığını fəda etmiş qazilər və üçrəngli bayrağımızı qürurla dalğalandıran Azərbaycan əsgəri. Bu üç obraz Zəfərin əbədi yaddaşıdır. Onların hər biri bizə xatırladır ki, azadlıq yalnız qazanılmır, həm də qorunur, yaşadılır və gələcək nəsillərə ötürülür.
Mən 8 Noyabrı bir tarixdən daha artıq, insan ömrünü aşan mənəvi bir əbədiyyət kimi qəbul edirəm. Çünki bu günün içində neçə-neçə ömür, neçə-neçə yarımçıq arzu, neçə-neçə ana duası, neçə-neçə qəhrəmanlıq dastanı var. Zaman keçəcək, illər ötəcək, yeni nəsillər yetişəcək, lakin 8 Noyabrın Azərbaycan xalqının yaddaşındakı yeri heç zaman dəyişməyəcək. Şuşanın azadlığı, Qarabağın dirçəlişi, şəhidlərimizin əbədi xatirəsi və xalqımızın milli qüruru bu tarixi daim yaşadacaq.
Bu Zəfər bir xalqın öz taleyinə sahib çıxmasının, öz tarixini yenidən yazmasının və gələcəyə inamla addımlamasının rəmzidir. 8 Noyabrın sonsuzluğu da elə bundadır: o, dünənin qəhrəmanlığını bu günün qüruruna, bu günün qürurunu isə sabahın məsuliyyətinə çevirir.
8 Noyabr – Zəfər Günümüz mübarək olsun!
Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident cənab İlham Əliyevi, rəşadətli Azərbaycan Ordusunu, şəhid ailələrini, qazilərimizi, müharibə veteranlarını və bütün Azərbaycan xalqını bu möhtəşəm bayram münasibətilə ürəkdən təbrik edirəm. Şəhidlərimizə Allahdan rəhmət, qazilərimizə möhkəm cansağlığı, şəhid ailələrinə səbir və dözüm arzulayıram.
Qoy Azərbaycan bayrağı daim zirvələrdə dalğalansın! Qoy Vətənimizin səmasında sülh, torpaqlarımızda əmin-amanlıq, xalqımızın qəlbində birlik və qardaşlıq hökm sürsün!
Zəfərimiz əbədi, dövlətimiz qüdrətli, müstəqilliyimiz sarsılmaz olsun!
Yaşasın Azərbaycan! Qarabağ Azərbaycandır!

Hürü Hacızadə
 Yazıçı-publisist
 “Qızıl qələm” mükafatçısı

 Fərid Faiqoğlu
 AJB-nin üzvü
“Qızıl qələm” mükafatçısı